Ouderenzorg

1. Vergrijzing en Gezondheid

• We worden ouder dan ooit, en dit gebeurt in betere gezondheid.
• In vergelijking met 50 jaar geleden hebben we gemiddeld 10 gezonde levensjaren extra gewonnen.
• Het aantal ouderen zal de komende 50 jaar sterk toenemen, met een snelle stijging van mensen ouder dan 85 jaar (van 220.000 in 2023 naar 480.000 in 2050).
• Multimorbiditeit is kenmerkend voor ouderen: meerdere chronische, niet-levensbedreigende aandoeningen tegelijk (bv. hoge bloeddruk en vergeetachtigheid).

De zorg voor ouderen wordt steeds centraler door de toenemende en complexere zorgbehoeften.

2. Woonzorgdecreet (15 februari 2019)

• Actualiseert het decreet van 2009, met als doel:

  • Welzijn, wonen en zorg beter op elkaar afstemmen.
  • Samenwerkingen vereenvoudigen en stimuleren.

• Toepasselijk op diensten zoals:

  • Lokale dienstencentra (LDC)
  • Diensten voor gezinszorg en aanvullende thuiszorg
  • Oppashulpdiensten
  • Thuisverpleging
  • Maatschappelijk werk van ziekenfondsen
  • Gastopvang
  • Dagverzorging, kortverblijf, herstelverblijf
  • Assistentiewoningen, woonzorgcentra
  • Verenigingen voor mantelzorgers en gebruikers

3. Lokale Dienstencentra (LDC)

4. Dienst voor Gezinszorg en Aanvullende Thuiszorg

• Biedt essentiële zorg en ondersteuning aan huis, gericht op zowel zorgbehoevende als mantelzorger.
• Voor iedereen met een zorgbehoefte, ongeacht leeftijd, vaak ouderen.
• Ondersteuning omvat:
  • Persoonlijke verzorging (wassen, aankleden)
  • Huishoudelijke hulp (koken, schoonmaken)
  • Aanvullende thuiszorg: schoonmaakhulp, karweihulp (tuinonderhoud), oppashulp
• Sociaal onderzoek bepaalt de zorgbehoefte, familiale situatie, woonsituatie en mantelzorgondersteuning.
• Jaarlijkse herziening van de zorgbehoefte.
• Acute gezinszorg kan opgestart worden bij noodsituaties.
• Sommige OCMW’s bieden aparte logistieke hulp aan (schoonmaak, kleine karweien).

5. Diensten voor Gezinszorg (Detail)

6. Aanvullende Thuiszorg

7. CADO/NOAH

• CADO: Collectieve Autonome Opvang
• NOAH: Nabijheid, Opvang, Aandacht en Huiselijkheid
• Bieden kleinschalige dagopvang (6-10 personen) voor thuiswonende hulpbehoevenden.
• Onder begeleiding van minstens één verzorgende.
• Dagelijkse activiteiten zoals koken, kaarten, tuinieren.

8. Diensten voor Oppashulp

• Organiseren oppashulp door vrijwilligers, overdag en ‘s nachts.
• Aanvulling op professionele hulp en mantelzorg.
• Gericht op een heterogene doelgroep, soms specifiek (bv. mensen met handicap).
• Vrijwilligers bieden gezelschap, veiligheid en basiszorg aan huis.

Ouderenzorg vereist een geïntegreerde aanpak van welzijn, wonen en zorg, ondersteund door diverse gespecialiseerde diensten en wetgeving.

1. Diensten voor thuisverpleging

• Verpleegkundige zorg in de thuissituatie omvat:
  • Toedienen van medicatie of sondevoeding
  • Wondverzorging
  • Palliatieve zorg
• Doel: personen langer thuis laten blijven of sneller thuis laten herstellen na ziekenhuisopname, met aandacht voor gezins- en sociale omstandigheden.

2. Diensten maatschappelijk werk (DMW)

• Taken:
  • Informeren over sociale regelgeving, voordelen en voorzieningen
  • Organiseren van thuiszorg
  • Begeleiding bij langdurige zorgsituaties, met focus op balans draagkracht/draaglast
  • Ontlasten van mantelzorgers via oppas, personenalarm, kortverblijf
  • Adviseren over woningaanpassingen en zorgtechnologie
  • Begeleiden bij gebruik van hulpmiddelen en dagelijkse handelingen
  • Vaststellen van zorgbehoeftegraad
  • Aanvragen van tegemoetkomingen bij Federale Overheidsdienst Sociale Zaken
  • Inschrijvingen en aanvragen bij Vlaams Agentschap voor Personen met een Handicap (VAPH)
  • Psychosociale begeleiding bij verlies (bv. rouw)

3. Centra voor dagverzorging (CDV)

• Bieden opvang, zorg en dagactiviteiten, vooral vanaf 65 jaar
• Tijdelijke overname van mantelzorgers of thuisverplegers
• Niet geschikt voor zware medische verzorging
• Meestal onderdeel van een Woonzorgcentrum (WZC)
• Doelstellingen:
  • Ondersteuning mantel- en thuiszorg
  • Voorkomen opname in WZC
  • Maximaal behoud van autonomie
  • Creëren van veilige, huishoudelijke omgeving voor sociale contacten en vaardigheden
  • Psychosociale ondersteuning voor mantelzorgers en familie in overleg met externe hulpverleners
• Voorbeelden diensten:
  • Hygiënische en verpleegkundige hulp
  • Activering en revalidatie (ergotherapie, gymnastiek)
  • Animatie en creatieve ontspanning (knutselen, gezelschapsspelen)
  • Warme maaltijd, koffie, versnaperingen
  • Vervoer van en naar centrum
  • Kapper en pedicure

4. Diensten voor gastopvang

• Coördinatie vraag en aanbod gastopvang via gastgezinnen (vrijwilligers)
• Gastgezinnen vangen max. 3 personen tegelijk op
• Doelgroep:
  • Geen intensieve zorg nodig
  • Wel behoefte aan (re)activering, verzorging, gezelschap, toezicht en/of begeleiding bij ADL
• Belangrijke aanvulling op professionele hulp en mantelzorg (rust en ondersteuning)

5. Centrum voor kortverblijf (CVK)

a) Doelgroep en werking

• Tijdelijke verzorging en opvang, dag en/of nacht, max. 60 opeenvolgende dagen, max. 90 dagen per jaar
• Verbonden aan een WZC
• Dienstverlening gelijk aan WZC of centrum voor herstelverblijf
• Biedt verzorging, gezins- en huishoudelijke hulp, revalidatie, activering, ontspanning en sociale contacten
• Tussenschakel tussen thuiszorg en permanent verblijf in assistentiewoning of WZC

b) Oriënterend kortverblijf

• Verblijf van 14 tot 60 dagen
• Voor 65-plussers met zorgnoden in potentiële crisissituaties of na ziekenhuisopname
• Bereidt voor op eventueel verblijf in aangepaste woonvorm indien terugkeer thuis niet mogelijk is

c) Herstelverblijf

• Gericht op tijdelijke opvang en revalidatie na chirurgische ingreep of ernstige aandoening
• Focus op revalidatie, zelfredzaamheid, zelfzorg en ondersteuning mantelzorg
• Maximaal 60 dagen verblijf

6. Groepen van assistentiewoningen

• Opvolgers van serviceflats en woningcomplexen met dienstverlening
• Combineren huiselijke woonomgeving met professionele zorg en ondersteuning
• Toegankelijk voor elke 65-plusser (alleen of met partner), 25% van woningen voor <65 jaar
• Verplichte voorzieningen:
  • Crisis- en overbruggingszorg
  • Woonassistent(e)
  • Noodoproepsysteem
  • Gemeenschappelijke ontmoetingsruimte

> Een CVK biedt een tijdelijke, professionele opvang en revalidatie als schakel tussen thuiszorg en permanent verblijf in een woonzorgcentrum.

1. Woonzorgcentrum (WZC)

• Doelgroep: Personen vanaf 65 jaar die niet meer thuis kunnen wonen, vooral wanneer mantel- en thuiszorg geen oplossing bieden of permanente verzorging nodig is.
• Samenstelling: WZC kan assistentiewoningen, dagverzorgingscentra (DVC) en kortverblijfcentra omvatten.
• Bewoners: Ongeveer 10% van de 80-plussers verblijft in een WZC.

a) ROB vs RVT

• Sinds 01/07/2021 is de financiering van personeelsinzet voor zware zorgprofielen gelijkgeschakeld tussen ROB en RVT.
• Maatschappelijke evolutie: ouderen blijven langer thuis, wat leidt tot hogere zorgnoden en werkdruk in ROB-woongelegenheden.

b) Aangeboden diensten in WZC

• Huisvesting aangepast aan ouderen.
• Gezinszorg en hulp in het huishouden: dagelijkse lichaamsverzorging, kamer poetsen.
• Hulp bij baden en wassen.
• Verpleging.
• Stimulans tot actief blijven en zelfredzaamheid.
• Animatie en sociale contacten.
• Psychosociale begeleiding.
• Speciale afdelingen voor dementie en bewoners met verontrustend gedrag of zwaardere zorgnoden.

2. Vereniging van gebruikers en mantelzorgers

• Biedt achtergrondinformatie en ondersteuning aan bewoners en hun mantelzorgers.

3. Andere diensten

4. Dementie

• Ongeveer 200.000 mensen in België hebben dementie; verwacht wordt dat dit aantal tegen 2070 zal verdubbelen.
• Meeste mensen met dementie wonen thuis; verhuizing naar WZC gebeurt pas bij hoge zorgzwaarte.
• Moeilijk te herkennen in beginfase; symptomen zijn meer dan vergeetachtigheid, ook taal-, oriëntatieproblemen, wanen en gedragsveranderingen.
• Hulpmiddel: Dementiekompas (brochure beschikbaar via Eerstelijnszones).

Dementie uit zich niet alleen in geheugenverlies, maar ook in taalproblemen, wanen en gedragsveranderingen.

5. Palliatieve zorg

• Jaarlijks overlijden in België ca. 110.000 personen, waarvan 45-75% palliatieve zorg nodig heeft (44.000-82.500 mensen).
• Doel: kwaliteit van leven verbeteren bij ongeneeslijke aandoeningen, met focus op verlichting van lichamelijke klachten en ondersteuning van emotionele, sociale en spirituele behoeften.
• Palliatieve zorg is totaalzorg, niet beperkt tot terminale fase, maar ook supportief in vroegere stadia en vaak parallel met actieve behandelingen.

a) Multidisciplinaire begeleidingsequipes (MBE)

• Gespecialiseerde teams die ondersteuning bieden aan zorgverleners, mantelzorgers en palliatieve patiënten thuis of in thuisvervangend milieu.
• Taken: pijncontrole, psychosociale ondersteuning, levenseindevragen, zorgplanning, organisatie thuiszorg, inzet vrijwilligers en rouwzorg.
• Samenstelling: equipearts, verpleegkundigen, administratieve ondersteuning, in overleg met huisarts.
• Kosteloos voor palliatieve patiënt.

b) Dagcentra voor palliatieve verzorging

• Bieden opvang en verzorging overdag voor palliatieve patiënten die thuis blijven.
• Mogelijkheid tot halve of volledige dagverblijven (dagprijs).
• Verhogen fysiek en psychisch comfort via gespecialiseerde zorg en aangepaste activiteiten (bv. samen aperitief drinken).
• Bevorderen sociale contacten, autonomie en psychologisch welzijn, wat de draagkracht versterkt.

Palliatieve zorg richt zich op het zo comfortabel mogelijk maken van het leven, zonder nadruk op genezing.

1. Woonzorgvoorzieningen

a) Woonzorgdecreet (15 februari 2019)

• Actualiseert en stroomlijnt regelgeving rond welzijn, wonen en zorg.
• Doel: betere afstemming en samenwerking tussen diensten.
• Toepasselijk op o.a.:
  • Lokale dienstencentra (LDC)
  • Diensten voor gezinszorg, oppashulp, thuisverpleging
  • Maatschappelijk werk van ziekenfondsen
  • Gastopvang, dagverzorging, kortverblijf, herstelverblijf
  • Assistentiewoningen, woonzorgcentra
  • Verenigingen voor mantelzorgers en gebruikers

b) Lokale Dienstencentra (LDC)

• Doelgroep: Iedereen, met prioriteit voor ouderen, mantelzorgers en kwetsbare personen, vooral bij beginnende zorgbehoefte.
• Doelen:
  • Zelfredzaamheid en sociaal netwerk versterken.
  • Ondersteuning bieden om langer thuis te blijven wonen.
  • Mantelzorg ontlasten door dagopvang (bv. dagcentrum).
• In Vlaanderen zijn er 5 dagcentra.

c) Palliatieve Zorg in Woonzorgcentra (WZC)

• Organisatie door coördinerend en raadgevend arts (CRA), hoofdverpleegkundige en palliatief team of referentiepersoon.
• Taken:
  • Bewoner en familie informeren over palliatieve zorgmogelijkheden.
  • Adviseren van betrokken zorgverleners.
  • Ondersteuning bieden.
• Bewoners, familie of referentiepersoon kunnen beroep doen op expertise van een Multidisciplinair Begeleidings- en Evaluatieteam (MBE).

d) Palliatieve Zorg in Ziekenhuizen

• Elk ziekenhuis heeft een palliatief supportteam.
• Sommige ziekenhuizen beschikken over een palliatieve zorgeenheid.

e) Federatie Palliatieve Zorg Vlaanderen vzw

• Overkoepelende organisatie van bijna alle palliatieve netwerken in Vlaanderen.
• Vlaanderen telt 15 netwerken voor palliatieve zorg.
• Taken:
  • Samenwerking tussen zorgverleners en instellingen stimuleren.
  • Training en opleiding organiseren.
  • Elk netwerk heeft een verbonden MBE.

f) Vlaamse Ondersteuningscentrum Ouderenmis(be)handeling (VLOCO)

• Nummer 1712 is bekend als meldpunt.
• Professionele hulpverleners kunnen hier terecht voor expertise en ondersteuning.

> Palliatieve zorg in woonzorgvoorzieningen en ziekenhuizen is multidisciplinair georganiseerd en richt zich op het bieden van comfort, ondersteuning en respect voor autonomie van de oudere patiënt.

1. Andere diensten in de ouderenzorg

a) Lokaal Dienstencentrum (LDC)

• Biedt informatieve, recreatieve en vormende activiteiten.
• Minstens 32 uur per week open voor iedereen.
• Activiteiten omvatten:
  • Vragen over thuiszorg (bv. hulp bij boodschappen, personenalarm).
  • Hobby’s (yoga, knutselen).
  • Cursussen (computer, taal).
  • Activiteiten gericht op langer thuis wonen (voetverzorging, hulp bij persoonlijke hygiëne).

b) Dienst voor gezinszorg en aanvullende thuiszorg

• Biedt essentiële zorg en ondersteuning aan huis voor zorgbehoevenden en mantelzorgers.
• Gericht op mensen met ziekte, fysieke of mentale beperking, meestal ouderen.
• Hulp omvat:
  • Persoonlijke verzorging: wassen, aankleden, eten, verplaatsen.
  • Huishoudelijke hulp: koken, boodschappen, wassen, strijken, schoonmaken.
  • Psychosociale ondersteuning: luisteren, informatie, zinvolle tijdsbesteding, opvoedingshulp.
• Aanvullende thuiszorg: poetshulp (schoonmaken), karweihulp (tuinonderhoud, kleine klussen), oppas.
• Jaarlijks wordt een sociaal onderzoek gedaan om hulpbehoefte en situatie te evalueren.
• Acute gezinszorg kan snel opgestart worden bij noodsituaties.
• Sommige OCMW’s bieden ook aparte diensten voor logistieke hulp (schoonmaak, kleine reparaties).

c) Dagopvang: CADO en NOAH

• Kleinschalige dagopvang (6-10 personen) voor thuiswonende hulpbehoevenden.
• Activiteiten onder begeleiding van verzorgenden: koken, babbelen, krant lezen, tuinieren.
• Doel: sociale contacten en zinvolle dagbesteding.

d) Diensten voor oppashulp

• Organiseren oppashulp door vrijwilligers, overdag of ’s nachts.
• Aanvulling op professionele hulp en mantelzorg.
• Taken vrijwilliger:
  • Gezelschap houden.
  • Veiligheid bieden.
  • Basiszorg verlenen.

e) Diensten voor thuisverpleging

• Verpleegkundige zorg aan huis: medicatie, injecties, wondverzorging, palliatieve zorg.
• Helpt langer thuis wonen en sneller herstellen na ziekenhuisopname.
• Verpleegkundigen letten ook op gezins- en sociale omstandigheden.
• Organisatie: verpleegkundigen werken als werknemer of zelfstandig via de dienst.

f) Diensten maatschappelijk werk (DMW)

• Taken:
  • Informatie over sociale regelgeving, voordelen en voorzieningen.
  • Organiseren van thuiszorg.
  • Begeleiding van cliënten in sociale en administratieve kwesties.

> Een dienst voor gezinszorg en aanvullende thuiszorg ondersteunt zowel de zorgbehoevende als de mantelzorger in hun vertrouwde thuissituatie, met een breed aanbod van persoonlijke verzorging, huishoudelijke hulp en psychosociale ondersteuning.

1. Ondersteuning bij langdurige zorgsituaties

• Balans tussen draagkracht en draaglast is essentieel om overbelasting van mantelzorgers te voorkomen.
• Ontlasting mantelzorger via:
  • Oppasdiensten
  • Personenalarm
  • Kortverblijf
• Advies over woningaanpassingen en (zorg)technologie om zelfstandigheid te bevorderen.
• Begeleiding bij gebruik van hulpmiddelen en praktische tips voor dagelijkse handelingen.
• Vaststellen van zorgbehoeftegraad en aanvragen van tegemoetkomingen bij federale en Vlaamse instanties (bv. FOD Sociale Zaken, VAPH).
• Psychosociale begeleiding bij verlies, zoals rouw.

2. Centra voor dagverzorging (CDV)

• Bieden opvang, zorg en dagactiviteiten aan zorgbehoevende ouderen (65+).
• Niet geschikt voor zware medische zorg.
• Vaak onderdeel van een woonzorgcentrum.

Doelstellingen:

Diensten:

• Hygiënische en verpleegkundige hulp
• Activering en revalidatie (ergotherapie, gymnastiek)
• Animatie en creatieve ontspanning (knutselen, gezelschapsspelen)
• Warme maaltijd en versnaperingen
• Vervoer naar en van het centrum
• Kapper en pedicure

3. Diensten voor gastopvang

• Coördineren vraag en aanbod van gastopvang via vrijwilligers (gastgezinnen).
• Gastgezinnen vangen max. 3 personen tegelijk op in huiselijke sfeer.
• Gericht op personen zonder intensieve zorgbehoefte, maar met nood aan:
  • Reactivering
  • Verzorging
  • Gezelschap
  • Toezicht en begeleiding bij dagelijkse activiteiten
• Biedt mantelzorgers broodnodige rust en ondersteuning.

Gastopvang is tijdelijke zorg in een huiselijke omgeving, aanvullend op professionele hulp en mantelzorg.

4. Centrum voor kortverblijf (CVK)

Doelgroep: Ouderen die tijdelijk niet thuis kunnen verblijven (bv. herstel na operatie, mantelzorger op reis).

Kenmerken:

• Verblijf max. 60 opeenvolgende dagen, max. 90 dagen per jaar.
• Verbonden aan woonzorgcentrum.
• Biedt verzorging, huishoudelijke hulp, revalidatie, activering, ontspanning en sociale contacten.
• Tussenschakel tussen thuiszorg en permanent verblijf in assistentiewoning of woonzorgcentrum.

Oriënterend kortverblijf:

• Verblijf van 14 tot 60 dagen.
• Gericht op ouderen in crisissituaties of na ziekenhuisopname.
• Observatie van gezondheid en sociale context.
• Voorbereiding op terugkeer naar huis of overgang naar aangepaste woonzorg.

5. Centrum voor herstelverblijf

• Tijdelijke opvang en revalidatie na ziekenhuisopname of ernstige aandoening.
• Geen ziekenhuisgebonden medische zorgen nodig.
• Focus op revalidatie, zelfredzaamheid en ondersteuning mantelzorg.
• Maximaal verblijf: 60 dagen.

6. Groepen van assistentiewoningen

• Vervangen serviceflats en woningcomplexen met dienstverlening.
• Combineren huiselijke woonomgeving met professionele zorg en ondersteuning.
• Toegankelijk voor 65-plussers, soms ook jonger (max. 25% van woningen).
• Moeten crisis- en overbruggingszorg aanbieden.

> Bij dementie is het cruciaal om mantelzorgers te ondersteunen, zorgbehoeften nauwkeurig vast te stellen en passende tijdelijke opvang- en revalidatiemogelijkheden te bieden om zelfstandigheid en welzijn van ouderen te maximaliseren.

1. Palliatieve zorg en woonzorgcentra

Woonzorgcentrum (WZC)

• Bestemd voor ouderen (65+) die niet meer thuis kunnen wonen en bijna permanent zorg nodig hebben.
• Slechts 5% van 65-jarigen en 10% van 80-plussers verblijven in een WZC.
• Vaak verbonden met assistentiewoningen, dagverzorgingscentra (DVC) of kortverblijfcentra.

Rust- en verzorgingstehuis (RVT) vs. Rustoord voor bejaarden (ROB)

Diensten aangeboden in WZC

• Aangepaste huisvesting
• Gezinszorg en hulp in huishouden (lichaamsverzorging, kamerpoetsen)
• Hulp bij baden en wassen
• Verpleging (al dan niet gespecialiseerd)
• Stimulans om actief te blijven
• Animatie en sociale contacten
• Psychosociale begeleiding

Afdelingen binnen WZC

• Beschermde afdeling voor dementie met verontrustend gedrag
• Zorgafdeling voor bewoners met zwaardere zorgnoden

2. Verenigingen van gebruikers en mantelzorgers

Kernopdrachten

• Advies, informatie en ondersteuning bieden aan gebruikers en mantelzorgers
• Organiseren van ontmoetingen tussen mensen in gelijkaardige situaties
• Positieve beeldvorming en sensibilisering rond mantelzorg bevorderen
• Beleidsadvisering rond mantelzorg

3. Andere ondersteunende diensten

Uitbreidingen personenalarmsysteem

• Valdetector
• Bewegingsmelder
• CO-melder
• Medicatieverdeler

4. Dementie

• Ongeveer 200.000 mensen met dementie in België, aantal stijgt door vergrijzing.
• Verwachting: verdubbeling aantal dementiepatiënten tegen 2070.
• Meeste mensen met dementie wonen thuis; verhuizing naar WZC bij hoge zorgzwaarte.
• Vroege herkenning moeilijk: niet alleen geheugenverlies, maar ook taalproblemen, desoriëntatie, wanen en gedragsveranderingen.
• Hulpmiddelen: Dementiekompas en verwijsgids dementie voor ondersteuning en doorverwijzing.

> Palliatieve zorg richt zich op het bieden van comfort en kwaliteit van leven bij ongeneeslijke aandoeningen, vaak binnen woonzorgcentra waar gespecialiseerde zorg en ondersteuning beschikbaar zijn.

1. Ondersteuning bij ouderenmishandeling

a) Vlaams Ondersteuningscentrum Ouderenmis(be)handeling (VLOCO)

• VLOCO is het expertisecentrum voor professionals die te maken krijgen met ouderenmishandeling.
• Het centrum biedt vormingen op maat, telefonische bespreking van hulpvragen, advies en informatie.
• Contactmogelijkheden:
  • Telefoon: 078 15 15 70
  • E-mail: ouderen@cawoostvlaanderen.be
• Voor het melden van alle vormen van geweld is het algemene nummer 1712 beschikbaar.

Belangrijk: VLOCO ondersteunt hulpverleners bij het herkennen, melden en aanpakken van ouderenmishandeling met deskundige begeleiding en opleiding.